برند ملی - شانزدهم مرداد ۱۳۵۹، انقلاب اسلامی یک سال و چند ماه از پیروزی خود را پشت سر گذاشته بود. کشور درگیر جنگ تحمیلی، تحریم‌های اولیه، و آشفتگی‌های اقتصادی و سیاسی بود. حضرت امام خمینی (ره) با درک عمیق از نقش علم و فناوری در توسعه و پیشرفت کشور، فرمان تأسیس «جهاد دانشگاهی» را صادر کردند. نهادی انقلابی و برخاسته از متن دانشگاه که مأموریت یافت تا بین علم نظری و نیازهای عملی جامعه، پل بزند.

جهاد دانشگاهی از بدو تأسیس، با تکیه بر نیروهای جوان، متعهد و انقلابی، پا به عرصه‌های مختلف علمی و پژوهشی گذاشت. در دوران دفاع مقدس، این نهاد با ساخت تجهیزات نظامی و پزشکی مورد نیاز جبهه‌ها، نقش آفرینی کرد. پس از جنگ، به سمت نیازهای صنعتی و عمرانی کشور حرکت کرد و در حوزه‌های نفت، گاز، پتروشیمی، معدن، صنایع خودرو، الکترونیک، پزشکی، کشاورزی، محیط زیست و فناوری اطلاعات به فعالیت گسترده پرداخت.

یکی از مهمترین دستاوردهای جهاد دانشگاهی، راه‌اندازی «مرکز درمان ناباروری ابن سینا» در سال ۱۳۸۰ بود. این مرکز که اکنون به یکی از بزرگترین و موفق‌ترین مراکز درمان ناباروری در منطقه تبدیل شده، حاصل تلاش محققان جهاد دانشگاهی است و تاکنون هزاران زوج نابارور ایرانی و خارجی را صاحب فرزند کرده است. موفقیت این مرکز در درمان ناباروری، به برندی برای ایران در حوزه پزشکی تولید مثل تبدیل شده و سالانه بیمارانی از کشورهای همسایه (عراق، افغانستان، پاکستان، آذربایجان، تاجیکستان و کشورهای حاشیه خلیج فارس) را جذب می‌کند.

جهاد دانشگاهی در سال‌های اخیر، با ایجاد «پارک‌های علم و فناوری» در استان‌های مختلف (تهران، کرمانشاه، اردبیل، همدان، قم، اصفهان و...)، بستری برای رشد شرکت‌های دانش‌بنیان و استارتاپ‌ها فراهم کرده است. همچنین با برگزاری دوره‌های آموزشی تخصصی و مهارت‌افزایی (مرکز آموزش تخصصی کوتاه مدت جهاد دانشگاهی)، نقش مؤثری در کاهش نرخ بیکاری فارغ‌التحصیلان دانشگاهی و توانمندسازی نیروی کار متخصص ایفا کرده است.

در حوزه پژوهش، جهاد دانشگاهی با اجرای هزاران پروژه تحقیقاتی برای صنایع بزرگ کشور (وزارت نفت، وزارت نیرو، وزارت بهداشت، سازمان انرژی اتمی، شرکت ملی گاز، شرکت ملی پالایش و پخش، و ده‌ها شرکت خصوصی)، حلقه مفقوده میان دانشگاه و صنعت را پر کرده است. پژوهشکده‌های تخصصی جهاد دانشگاهی در حوزه‌های زیست فناوری، محیط زیست، انرژی، مواد پیشرفته، علوم پایه و مهندسی، و علوم انسانی، مرجع علمی بسیاری از صنایع بزرگ کشور هستند.

ارقام و مستندات

سال تأسیس: ۱۳۵۹ (فرمان امام خمینی در ۱۶ مرداد)
واحدهای سازمانی جهاد دانشگاهی در سراسر کشور: بیش از ۵۰ واحد (دانشکده، پژوهشکده، مرکز تخصصی، پارک علم و فناوری، انتشارات)
تعداد پژوهشکده‌های فعال: بیش از ۱۰ پژوهشکده تخصصی
تعداد مراکز آموزشی (کوتاه مدت و بلندمدت): بیش از ۱۰۰ مرکز
تعداد فارغ‌التحصیلان دوره‌های آموزشی: میلیون‌ها نفر
مرکز درمان ناباروری ابن سینا: یکی از بزرگترین و موفق‌ترین مراکز درمان ناباروری در خاورمیانه با نرخ موفقیت ۴۰ تا ۵۰ درصد (قابل رقابت با مراکز برتر اروپایی و آمریکایی)
تعداد پژوهش‌های انجام شده برای صنایع بزرگ: ده‌ها هزار پروژه
تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان مستقر در پارک‌های علم و فناوری جهاد دانشگاهی: بیش از ۵۰۰ شرکت
تعداد کل کتب منتشر شده توسط انتشارات جهاد دانشگاهی: بیش از ۳۰۰۰ عنوان

چالش‌ها و موانع

نخستین مشکل، کمبود بودجه و منابع مالی پایدار برای پژوهش‌های بنیادی و زیربنایی است. جهاد دانشگاهی به عنوان یک نهاد عمومی غیردولتی، بودجه دولتی محدودی دریافت می‌کند و بیشتر منابع خود را از محل پروژه‌های قراردادی با صنایع و دستگاه‌های اجرایی تأمین می‌کند که گاهی با تأخیر در پرداخت‌ها و کمبود نقدینگی مواجه می‌شود.

دوم، ناهماهنگی بین دستگاه‌های اجرایی و صنایع در سفارش پروژه‌های پژوهشی و استفاده از نتایج آن است. برخی از صنایع (به ویژه صنایع دولتی و سنتی) هنوز به اهمیت تحقیق و توسعه (R&D) پی نبرده‌اند و بودجه کافی برای سفارش پروژه‌های پژوهشی اختصاص نمی‌دهند.

سوم، فرار مغزها و مهاجرت نخبگان پژوهشی به خارج از کشور (اروپا، آمریکا، کانادا، استرالیا) به دلیل نبود فرصت‌های شغلی مناسب و دستمزدهای ناکافی در داخل است. جهاد دانشگاهی در سال‌های اخیر با این پدیده مواجه بوده و حفظ نیروهای متخصص و مجرب را دشوار ساخته است.

چهارم، نبود برندسازی قدرتمند از دستاوردهای علمی و پژوهشی جهاد دانشگاهی در سطح ملی و بین‌المللی است. با وجود دستاوردهای شاخص (مرکز درمان ناباروری ابن سینا، پژوهش‌های زیست‌محیطی، توسعه فناوری‌های نوین)، نام «جهاد دانشگاهی» در میان افکار عمومی و رسانه‌های خارجی آنچنان که باید شناخته شده نیست.

پنجم، موازی‌کاری و تداخل وظایف با سایر نهادهای علمی و پژوهشی (وزارت علوم، دانشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی صنعتی، پارک‌های علم و فناوری و...)، و رقابت‌های ناسالم بر سر پروژه‌های پژوهشی و تأمین منابع مالی است.

فرصت‌ها و راهکارها

بازار جهانی خدمات پژوهشی و فناوری سالانه هزاران میلیارد دلار است. جهاد دانشگاهی با ۴۵ سال تجربه و زیرساخت‌های گسترده، می‌تواند به صادرکننده خدمات فنی و مهندسی و پژوهش‌های کاربردی به کشورهای همسایه و جهان اسلام تبدیل شود.

مرکز درمان ناباروری ابن سینا با نرخ موفقیت قابل رقابت با مراکز بین‌المللی، یک برند قدرتمند برای جذب گردشگر سلامت از کشورهای منطقه است. با سرمایه‌گذاری در تبلیغات هدفمند و برندسازی بین‌المللی، می‌توان درآمد ارزی قابل توجهی از این طریق کسب کرد.

جهاد دانشگاهی با ایجاد پارک‌های علم و فناوری و حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان، می‌تواند به قطب توسعه فناوری‌های نوین (هوش مصنوعی، اینترنت اشیا، بیوتکنولوژی، نانوتکنولوژی، انرژی‌های تجدیدپذیر، محیط زیست و...) در منطقه تبدیل شود.

برگزاری نمایشگاه‌های بین‌المللی از دستاوردهای پژوهشی و فناوری جهاد دانشگاهی، و دعوت از شرکت‌های خارجی برای سرمایه‌گذاری مشترک و انتقال فناوری، با همکاری معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری و وزارت امور خارجه.

برندسازی جهاد دانشگاهی به عنوان «الگوی ایرانی پیوند علم و صنعت» و «پل ارتباطی دانشگاه و نیازهای جامعه» برای کشورهای در حال توسعه و جهان اسلام.

ایده‌های رسانه‌ای و محتوایی

یک ویدیوی ۳ دقیقه‌ای با نام «پل علم و صنعت» که مرور می‌کند فعالیت‌های جهاد دانشگاهی را از روزهای اول تأسیس (با حضور در جبهه‌های جنگ) تا امروز که در مرکز درمان ناباروری ابن سینا، زوج‌های نابارور را صاحب فرزند می‌کند.

یک اینفوگرافیک از دستاوردهای جهاد دانشگاهی در حوزه‌های مختلف (پزشکی، انرژی، محیط زیست، صنعت، کشاورزی، فناوری اطلاعات، آموزش و کارآفرینی).

یک پادکست ۲۰ دقیقه‌ای با یک محقق جهاد دانشگاهی که از روزهای سخت پژوهش در دهه ۱۳۶۰ و محدودیت تجهیزات تا ساخت دستگاه‌ها و تجهیزات پیشرفته پزشکی و صنعتی و درمان هزاران بیمار نابارور می‌گوید.

یک موشن گرافیک کوتاه با عنوان «جهاد دانشگاهی چگونه از ایده تا محصول را طی می‌کند؟» (انیمیشن ۶۰ ثانیه‌ای).