برند ملی - این داستان می‌گوید چطور یک کشور مسلمان با تاریخ مشترک، توانست با صادرات فرهنگ، هم گردشگری خود را چند برابر کند، هم نفوذ سیاسی‌اش را در منطقه افزایش دهد. برای ایران که از نظر فرهنگی غنی‌تر از ترکیه است، این داستان مستقیماً قابل استفاده است.

مشکل از کجا شروع شد

اوایل دهه 2000، ترکیه در جهان با چند چیز شناخته می‌شد: کباب، قهوه ترکی و بحران‌های سیاسی. برند ملی ترکیه «کشوری در حال توسعه با مشکلات اقتصادی» بود. گردشگری داشت اما در سایه یونان و ایتالیا گم شده بود.

هیچکس سریال ترکی ندیده بود. هیچکس به فکر صادرات تلویزیون نبود. سینمای ترکیه هم فقط در داخل مخاطب داشت.

چه کردند

اقدام اول: سرمایه‌گذاری روی تولیدات تاریخی با بودجه بالا

سال 2003. کانال «شو تی‌وی» تصمیم می‌گیرد سریالی بسازد درباره دوران عثمانی: «محمد شکوهمند». بودجه عظیم، دکورهای شگفت‌انگیز، بازیگران حرفه‌ای. هزینه هر قسمت به 1 میلیون دلار می‌رسد (برای آن سالها رقمی باورنکردنی).

سریال در ترکیه پخش می‌شود. موفقیت متوسطی دارد. اما مدیران ترکیه نگاه دیگری دارند: «این را می‌شود صادر کرد.»

اقدام دوم: دوبله حرفه‌ای به زبان‌های مختلف

ترکیه خیلی زود فهمید رمز صادرات سریال، دوبله حرفه‌ای است. نه زیرنویس ضعیف، نه دوبله آماتور. دوبله به عربی (برای خاورمیانه)، به اردو (برای پاکستان و هند)، به اسپانیایی (برای آمریکای لاتین)، به روسی (برای بالکان و آسیای مرکزی).

سریال «محمد شکوهمند» دوبله عربی شد. در مصر، الجزایر، عربستان، سوریه، اردن پخش شد. نتیجه غیرمنتظره بود: خانواده‌ها پای تلویزیون می‌نشستند تا سریال ترکی ببینند. ترکیه برای میلیون‌ها عرب به «کشوری با تاریخ باشکوه» تبدیل شد.

اقدام سوم: تکرار مدل با سریال‌های بعدی

بعد از موفقیت، کانال‌های دیگر وارد شدند. «قیام ارطغرل» ساخته شد. دوباره بودجه بالا، دوباره تاریخ عثمانی، دوباره دوبله حرفه‌ای. این بار در پاکستان تبدیل به پدیده شد. نخست‌وزیر پاکستان از مردم خواست سریال را ببینند. رهبران سیاسی ترکیه مهمان ویژه سریال می‌شدند.

بعد نوبت «قرن باشکوه: کوسم» ، «دره گرگ ها» (Kurtlar Vadisi)، «داخل» هر کدام در منطقه‌ای خاص پرفروش شد.

اقدام چهارم: استفاده از سریال‌ها برای جذب گردشگر

ترکیه هوشمندانه از موفقیت سریال‌ها برای گردشگری استفاده کرد. تورهای «مکان‌های سریال‌های تاریخی» در استانبول برگزار شد. قصرها، حمام‌ها، مساجدی که در سریال دیده شده بودند، به مقاصد توریستی تبدیل شدند.

نتیجه چه شد

امروز سریال‌های ترکی در بیش از 150 کشور جهان پخش می‌شوند. صنعت صادرات سریال ترکیه سالانه بیش از 500 میلیون دلار درآمد دارد (و غیرمستقیم میلیاردها دلار به گردشگری و فروش کالا کمک می‌کند).

گردشگری ترکیه از 12 میلیون نفر در سال 2002 به بیش از 50 میلیون نفر در سال 2019 رسید. نظرسنجی‌ها نشان می‌دهد یکی از دلایل اصلی خارجی‌ها برای سفر به ترکیه، «علاقه به فرهنگ ترکی بعد از دیدن سریال‌ها» است.

نفوذ سیاسی ترکیه در جهان عرب، بالکان، آسیای مرکزی و پاکستان به طور محسوسی افزایش یافته است. قدرت نرم ترکیه که زمانی صفر بود، امروز یکی از بالاترین‌ها در منطقه است.

درس برای ایران

درس اول: ایران از نظر تاریخ و تمدن از ترکیه غنی‌تر است. ما تخت جمشید را داریم، آنها نه. ما فردوسی را داریم، آنها نه. ما سینمای اسکار گرفته را داریم، آنها نه. ولی ترکیه این داشته‌ها را «صادرات» کرده، ما نه.

درس دوم: دوبله حرفه‌ای به زبان‌های مختلف کلید صادرات سریال است. سریال‌های تاریخی ایران مثل «مختارنامه»، «یوسف پیامبر»، «امام علی» پتانسیل عظیمی در جهان عرب و پاکستان دارند اما هیچگاه دوبله حرفه‌ای نشده‌اند.

درس سوم: سریال‌های تاریخی نه تنها درآمد صادراتی دارند، بلکه گردشگری را هم چند برابر می‌کنند. تورهای «مکان‌های سریال‌های تاریخی» در ایران می‌تواند اصفهان، شیراز، شوش و تخت جمشید را احیا کند.

خلاصه برای مدیران

ترکیه با سرمایه‌گذاری روی سریال‌های تاریخی بودجه‌دار، دوبله حرفه‌ای به زبان‌های مختلف، و استفاده از موفقیت سریال‌ها برای جذب گردشگر، ظرف 20 سال صنعت صادرات سریال را به 500 میلیون دلار رساند و برند ملی خود را در 150 کشور تثبیت کرد. ایران با تاریخ غنی‌تر و سریال‌های تاریخی خوب، پتانسیل بالایی دارد اما دوبله نمی‌شود، پخش جهانی نمی‌شود و به گردشگری متصل نیست.


منابع برای مطالعه بیشتر
- گزارش صادرات صنایع خلاق ترکیه (TIM) – سال 2023
- کتاب «Turkish Drama: The Rise of a Global Phenomenon» – انتشارات دانشگاه استانبول
- مستند «The Ottoman Empire and the Rise of Turkish TV Series» – الجزیره